این مقاله نکات کلیدی یک سخنرانی عمومی را که توسط بنیان‌گذار خاجیستان سعد خان از طریق زوم در ۱۸ ژوئن ۲۰۲۴ برای برنامه تحصیلات تکمیلی Type West توسط آرشیو Letterform و کتابخانه عمومی سانفرانسیسکو ارائه شده است، به اشتراک می‌گذارد. برای اطلاعات بیشتر درباره خاجیستان، از گرد و غبار تا دیجیتال: دیجیتالی کردن رسانه‌های چاپی تاریخی از پاکستان و ایران با سعد خان را در زیر تماشا کنید و بیانیه خاجیستان را بخوانید.

«چه اتفاقی می‌افتد وقتی هیچ سند واقعی از محیط زیست ما وجود نداشته باشد؟» سعد خان با تأثر می‌پرسد.

تاریخ را مانند یک پازل بزرگ و پیچیده تصور کنید. به طور سنتی، فقط قطعات خاصی—آنهایی که توسط نهادهای قدرتمند و فرهنگ‌های غالب انتخاب شده‌اند—روی میز قرار گرفته‌اند. بسیاری از قطعات حیاتی عمداً کنار گذاشته شده، گم شده یا پنهان شده‌اند. خاجیستان مأموریت دارد این قطعات گمشده را جمع‌آوری کند، تکه‌هایی که نادیده گرفته شده‌اند را بازیابی کند و تصویر کامل‌تری از درک تاریخی بسازد.

اکثر ما از کودکی آموزش دیده‌ایم که تاریخ فقط مجموعه‌ای از حقایق است. اما واقعیت بسیار پیچیده‌تر است. دیدگاه‌های غربی سال‌ها بر درک ما از تاریخ جنوب آسیا، خاورمیانه و بخش‌هایی از آفریقا تسلط داشته‌اند. تاریخ به نظر می‌رسد با یک دیدگاه، یک نقطه نظر و یک صدا نوشته شده است.

اینجا خاجیستان است، یک پروژه بایگانی پیشگام. تصور کنید آن را به عنوان یک ماشین زمان که داستان‌های مبهم، متون ممنوعه و روایت‌های ناگفته‌ای را جمع‌آوری می‌کند که به حاشیه دانش تاریخی رانده شده‌اند.

تمرکز خاجیستان

خاجیستان بر بایگانی مواد نادیده گرفته شده از مناطق مغرب، عربستان، ایران، خراسان و سند، در طول ۱۳۰ سال گذشته تمرکز دارد. این فقط جمع‌آوری اسناد قدیمی و خاک‌گرفته نیست بلکه حفظ کل اکوسیستم‌های فرهنگی است.

مشکل آرشیوهای سنتی

ابزارهای فناوری مانند چاپ، عکاسی و فناوری‌های دیجیتال مدرن هرگز بی‌طرف نبوده‌اند. وقتی این فناوری‌ها به جاهایی مانند ایران و شبه‌قاره هند سفر کردند، تعصبات ظریفی با خود آوردند. برای مثال، عکاسی اغلب نتوانست رنگ پوست‌های تیره‌تر را به درستی ثبت کند و به طور مؤثری جمعیت‌ها و تجربیات آن‌ها را «سفیدسازی» کرد.

زبان به ابزاری دیگر برای محو تبدیل شد. ملی‌سازی اردو در پاکستان منجر به سرکوب زبان‌های منطقه‌ای مانند پنجابی، پشتو و بلوچی شد. هر زبانی که خاموش شده، دنیایی از داستان‌های ناگفته را نمایندگی می‌کند.

چه چیزی خجستان را منحصر به فرد می‌کند؟

خجستان فقط درباره حفظ آثار نیست—بلکه درباره نجات هویت‌های فرهنگی است. به تایپوگرافی به عنوان مثال توجه کنید. نشریات دنیای اسلام در دهه‌های ۱۹۶۰ و ۱۹۷۰ فونت‌های دستی زیبایی داشتند که هنر، هویت و داستان‌سرایی را ترکیب می‌کردند. امروزه آن فونت‌ها عمدتاً جای خود را به طرح‌های ساده و معمولی داده‌اند.

مجموعه خجستان در گستردگی خود بی‌نظیر است:

• بیش از ۱۰۰۰۰ مورد از پاکستان و افغانستان، شامل کتاب‌ها، نشریات، تصاویر، تبلیغات، روزنامه‌ها و اشیای نادر، بسیاری از آن‌ها هنوز دیجیتالی نشده‌اند.

• بیش از ۱۷۰۰۰ شماره دیجیتالی شده نشریات ایرانی که بیش از ۷۰ سال را در بر می‌گیرد.

• مجموعه یهودشناسی مستندسازی جوامع یهودی در ایران، مراکش، مصر و عراق، شامل وصیت‌نامه‌ای از اوایل قرن بیستم یک مرد یهودی فارسی، رسیدهای کنیسه از تهران دهه ۱۹۳۰ و بیش از ۱۰۰ سند سفر.

• بیش از ۶۶۰۰ پوستر لالیوود و ۲۵۰۰ صفحه وینیل که دوران طلایی سینمای پاکستان را به تصویر می‌کشد.

• مجلات نادر فمینیستی، سبک زندگی و سیاسی از مصر، لبنان، سوریه و پاکستان، شامل ۳۰۰۰ نشریه فارسی و بیش از ۱۰۰۰ نشریه چپ‌گرای اردو.

• بیش از ۸۰۰ پوستر و بروشور خیابانی جمع‌آوری شده در پاکستان در سال ۲۰۲۳، اکنون برای دسترسی عمومی در دانشگاه پرینستون دیجیتالی شده‌اند.

• بیش از ۵۰۰ ماده تبلیغاتی از منابع شوروی، آمریکا و عراق، شامل بیش از ۳۰۰ بروشور نظامی ایالات متحده.

این بایگانی زنده روایت‌های غالب گذشته و حال را به چالش می‌کشد و فضایی برای دیدگاه‌های جایگزین ایجاد می‌کند.

اهمیت بایگانی

بایگانی کردن فقط حفظ اسناد قدیمی نیست—بلکه درباره قدرت است. چه کسی تصمیم می‌گیرد چه چیزی به یاد آورده شود؟ داستان‌های چه کسی گفته می‌شود و چه کسی حذف می‌شود؟

خجستان با ایجاد یک بایگانی غیرمتمرکز و فراگیر که فراتر از مرزها و دوره‌ها است، این هنجارها را به چالش می‌کشد. کار آن همچنین فرهنگ‌ها و زیرفرهنگ‌های نادیده گرفته شده را به کانون توجه می‌آورد. این بایگانی شامل:

• ۲۱۲ پوستر فیلم اروتیک ترکی.

• ۲۸۲ مجله ممنوعه اروتیک اردو.

• ۳۳ قوطی فیلم فیلم‌های درجه ب اردو، پشتو و پنجابی.

این مواد نگاهی به تابوهای تاریخی و تحولات فرهنگی ارائه می‌دهند.

نگاهی به مجموعه‌ها

تصور کنید در حال بررسی یک بروشور تبلیغاتی که در جنگ افغانستان پخش شده یا خواندن یک دفترچه خاطرات نوشته شده توسط یک مرد یهودی فارسی‌زبان در سال ۱۹۳۶ هستید. این‌ها فقط اسناد نیستند؛ آن‌ها پنجره‌هایی به جهان‌های کاملی هستند که توسط تاریخ‌های امپریالیستی کنار گذاشته شده‌اند.

مجموعه‌های خجستان شامل:

• ۱۰۳۸ شماره از مجله دختران پسران (ایران).

• ۳۷۰ مجله فمنیستی عربی از اواسط قرن بیستم.

• بیش از ۷۰۰۰ برش روزنامه که تاریخ پاکستان را از دهه ۱۹۴۰ تا ۲۰۲۰ مستند می‌کند.

• بیش از ۶۰۰۰ مورد مرتبط با فیلم، مانند کارت‌های تبلیغاتی و کارت‌پستال‌ها.

• بیش از ۱۰۰۰ مجله کودکان به زبان اردو که به دهه ۱۹۶۰ بازمی‌گردند.

• بیش از ۴۰۰۰ کتاب به زبان‌های اردو، پشتو، پنجابی، بلوچی، فارسی و عربی در موضوعاتی مانند مبارزه مسلحانه، نظریه‌های توطئه محلی، جادو، آموزش جنسی و غیره.

این بایگانی گسترده نمایی جامع از تاریخ‌های فرهنگی و سیاسی منطقه ارائه می‌دهد.

بازنویسی تاریخ

در دنیایی که روایت‌های تاریخی مدت‌هاست تحت سلطه دولت‌ها و نهادهای قدرتمند بوده‌اند، خجستان نمایانگر چیزی انقلابی است. پیام آن ساده است: هر داستانی اهمیت دارد. هر صدایی سزاوار شنیده شدن است.

با حفظ آثار گروه‌های کم‌نمایش، زبان‌های از دست رفته و رویدادهای فرهنگی نادیده گرفته شده، خجستان بیش از یک بایگانی است. این پروژه کرامت روایت‌های فراموش‌شده و خاموش را بازمی‌گرداند.