کوزه او دوړې

په ګرهی شاهو، لاهور کې د ټیټ ټولګي په توګه لوییدل

کله چې زه کوچنی وم، زما پلار د ټلویزیوني ډرامې "مټي اور مشکیزه" (ګیلاس او دوړې) کتل او ژړل، چې د یو زاړه جوړې په اړه وه چې د دوی دنده دا وه چې هر سهار د پېښور د ګرمو دوړو کوڅو ته اوبه ورکړي. دا د دې مخکې وه چې کوڅې کانکریټ شي. د اوبو ګیلنونه به د اوښ پوستکي کڅوړه کې د زاړه جوړې په اوږو ځوړند وو کله چې دوی د سهار په وخت کوڅې یخولې. ډرامه د دوی مینه، د پیسو کمښت، او د دوی مسلک چې د ښاروالۍ د پرمختګ له امله له منځه ځي، ښودله. زما پلار، چې ما یې لږ ژړل لیدلی و، په دې ډرامه کې ژړل. "داسې کیسې په ټلویزیون کې کمې دي"، هغه وویل.

زه په ګرهی شاهو کې زیږیدلی یم. دا یوه ګاونډي سیمه ده چې د لاهور د ریل پټلۍ تمځای ته نږدې ده. ګرهی شاهو د مغلو په وخت کې د محلې سیدان په نوم یادیږي مخکې له دې چې دا د یو غلو، شاهو، په نوم تلپاتې نومول شوې وي. زما په ماشومتوب کې د شاهو د بې قانونه لوټمارۍ کیسې د شپې د بریښنا د بندیدو پر مهال د ماشومانو د ویرولو یوه لاره وه.

د لاهور ریل پټلۍ تمځای (۱۹۴۰مه لسیزه)

برتانویانو په سیمه کې د هند د ریل پټلۍ د شبکې د پراختیا په برخه کې د خامو موادو د استخراج لپاره ریل پټلۍ وغځوله. ګرهی شاهو د استعماري ریل پټلۍ، د شمال لویدیځ ایالتي ریل پټلۍ د کارکوونکو لپاره پراخه شوه.

په سیمه کې لوړ مسلکي کسان او عیسوي مبلغین د ګوآن عیسویان وو چې د پرتګالي نسل څخه وو. په بل اړخ کې، ټیټ مزدوران پنجابۍ مسلمانان او کلیوالي عیسویان — دالیتان — وو چې د عیسوي مبلغینو ژمنې یې ومنلې ترڅو د خپل ناپاک حیثیت څخه وتښتي. خو دوی ونه توانېدل چې د پنجاب د مسلکي ټولنیز نظام په اساس جوړ شوي کاسټیزم څخه وتښتي چې یوازې دوی ته د ښاروالۍ دندې لکه د کوڅو پاکول ټاکلي وې.

کله چې برتانویان وتل او نوې حکومت د استعماري واکمنانو ځای ونیوه، د شمال لویدیځ ایالتي ریل پټلۍ د پاکستان لویدیځ ریل پټلۍ شوه، او زما نیکه — چې د راج تر واک لاندې میخانیک په توګه ګمارل شوی و — د انجن چلونکي په توګه تقاعد شو. د تقاعد په پیسو یې په خپل لنډ څلور مرله ملکیت کې څلور خونې جوړې کړې. له دغو خونو څخه دوه زما کور شول کله چې زه د هغه زوی په توګه وزیږیدم، چې په هغه وخت کې دیری دیرش کلن و، او د اتلس کلنې پښتنې نجلۍ سره یې واده شوی و، زما مور.

امي او ابو د واده وروسته په خپل لومړي ملاقات کې (جالو پارک، لاهور) (۱۹۸۷)

زما د ګرهی شاهو تر ټولو لومړنی یادښت شاوخوا ۱۹۹۲ کال دی، څو میاشتې مخکې له دې چې زما انا وفات شي. زه یادوم چې انا د شټلکاک برقع اغوستی و ترڅو د مین بازار شاوخوا وګرځي. د هغې ماشومان — زما ترورګانې او ترورونه — به په کور کې راټولیدل او یو بل ته به په لوړ غږ تورونه کول چې هغه یې له لاسه ورکړې ده. هغې الزایمر درلود. هغوی زموږ پته د انا په مټ کې لیکلې وه.

ګړي شاهو مین بازار (۲۰۰۹)

د دوی د چای د وقفې په منځ کې، سرداران بي بي به یوازې کور ته ګرځېده او زیاتره وخت به هغه کسان چې د مسجد د ورک شوي کس اعلان اورېدلی و، بیرته راوستله. څو کاله وروسته، کله چې زه د پاکستان ټلویزیون (PTV) په لاهور کې د ماښام د پنجابي خبرونو له وړاندې د ورک شویو کسانو اعلان کتل او بیا د دوردرشن (DD) چې له امریتسر څخه شل میل لرې خپرونه کوله، فکر مې د نیا په اړه کاوه. په پنجابي کې به په PTV کې اعلان کوونکی ویل "Talash-e-gumshuda" (د ورک شویو لټون)، او په DD کې به ویل کېدل "Gwache barey Ghoshna Suno" (د ورک شویو کسانو اعلان واورئ). دواړه دولتي چینلونه د پاکستان-هند سرحد دواړو خواوو کې د پاسپورټ اندازه عکسونو سلایډ شو ښودلو: "کانک پینا" (د غنمو رنګ) هلکان او نجونې، چې اکثره یې روغ عقل نه درلود، غریب او په میلو کې ورک شوي وو.

زما تره، چې موږ ورته 'I' (Aa.ee تلفظ) ویل، د نورو دوو خونو سره د خپل زوی سره اوسېده. د خپل پلار د مسلک تقلید د سهولت له امله، Aa.ee بیا د بیا نومول شوي ریل پټلۍ، اوس د پاکستان ریل پټلۍ (PR)، سره د تخنیکر په توګه یوځای شو او په همدې توګه تقاعد شو. د تقاعد له فنډ څخه یې یو رکشه واخیست او اونۍ کې شپږ ورځې، د سهار له ۷ څخه تر ماسپښین ۲ پورې یې چلوله. جمعه رخصتي وه. لکه څنګه چې موږ لوی شو، د Aa.ee زوی د سهار وختي شفټونه واخیستل، او یکشنبه رخصتي شوه.

د پلار او زوی جوړه په چت کې کبوتران ساتل. زه به د زړې لرګینې بانسۍ زینې ته ختلم چې له Aa.ee سره کښېنم، موږ دواړه د کبوترانو په کتو بوخت وو چې په باجره (د جوارو مخلوط) باندې ټوپ وهلو. کبوتران د مختلفو نسلونو وو چې مختلف رنګونه او چلندونه یې درلودل: نارینه او ښځینه، مستقیم څنډه، نرم مزاج، جوړې او ازاد مینه وال، رنګ شوي او بې رنګه ټول به ګوټارګو کول، په لرګینو تختو باندې چې په بانس او جال کې ایښودل شوي وو. په ورځ کې دوه ځله کبوتران خوشې کېدل، په ټیټه الوتنه به د چتونو له پاسه په ګروپ کې الوتل، او Aa.ee به د هغه احمق کبوتر لپاره څارنه کوله چې بل ګروپ د خپلو په توګه غلطوي او کورونه بدلوي. د دې کورونو ترمنځ خبرې اترې به په کوڅه کې کېدې چیرې چې کبوتران تبادله، بیرته راستول، او نوي کتل کېدل خو لږ وخت به اخیستل کېدل. هره شپه به کبوتران شمېرل کېدل، ځینې به په لاس کې نیول کېدل، ناروغانو ته به پانادول ورکول کېدل، او ښایسته کبوترانو ته به ښکل ورکول کېدل.

د عصر د لمونځ وروسته، Aa.ee به زما لپاره د قرآن څخه ابراهیمي کیسې لوستلې، د پنجاب د صوفیانو کیسې به یې ویل، او د دوبي په ګرمۍ کې د بریښنا د پرې کېدو پر مهال کله چې موږ په چت باندې په وان چپرایو ویده وو، هغه به ځینې د شپې وروسته ځانګړي کیسې راوباسلې: ښاري افسانې، د ریل ګاډي ارواح، د بڼې بدلونکي ماران او نور ابراهیمي کیسې.

زما خوښ محلي افسانه د یو حجام په اړه وه چې دوکان یې د ځمکې لاندې د غوښې د کټلو ځای پر سر و او بهر یې یو موقتي کافې و. پیرودونکي چې د حجام په څوکۍ کې ناست وو، لاندې راښکته کېدل او د کافې په خواړو کې بدلېدل. دا زما لومړی پیژندګلوي وه چې د تولید د کرښې کار څنګه دی. څو کاله وروسته، کله چې ما د ګره شاهو د حجام د شکل او ویکټورین افسانوي کرکټر سویني ټاډ ترمنځ ورته والی وموند، ما آئي. ای. څخه وپوښتل چې کومه کیسه له بلې الهام اخیستې؟ هغه وویل چې ګورا (سپین پوستکي) دا د کوه نور په څېر غلا کړې ده. ما پرې باور وکړ.

بیا هلته یو شیشناګ و چې د ریل پټلۍ پر سر یخېده او د امریتسر نه لاهور ته د نیکه لخوا پرله پسې چلیدونکي کارګو ټرین لاندې شو. هغه د کوبرا مړی کور ته راوړ او د هغې تېل یې د بغل د خارښت لپاره تقطیر کړل... خارښت ښه شو خو د هغه بغل ویښتان بیرته ونه راګرځېدل.

دا کیسې نه شي تایید کېدای، دا شفاهي تاریخونه دي چې د هغو خلکو په تصور کې پاتې کېږي چې دا یې بیانوي. دا ویونکي به نه ګرامر ولري او نه ټولنیز حرکت چې هغو کسانو ته ورسیږي چې واک لري یوه کیسه د بلې پر وړاندې وده ورکړي؛ او لکه څنګه چې وخت تېریږي، دا مهمه نه ده چې دا کیسې واقعاً شوې دي که نه، لکه د ابراهیمي کیسې، ایمان په پای کې افسانه له حقیقت څخه مخکې کېږي.

د ۹۰مو کلونو په ګرمو او مرطوب دوبي کې، د جولای او اګست په شاوخوا کې، زما ورور او زه به زموږ سرونه پرې کول. د جمعې لمونځ وروسته به د باران رحمت لپاره ګډې لمونځونه کېدل. مولوي صاحب به له الله څخه مرسته غوښتله، او موږ به په لوړ اېمین سره ځواب ورکاوه. آئي. ای. یو ځل موږ ته وویل چې که بې ګناه ماشومان خپل خالي سرونه د خلاص آسمان لاندې سره وموښي، دا لمونځ ته مرسته کوي چې الله ته ژر ورسېږي. هغه ورځ، کله چې زه او زما ورور په بام کې ناست وو، د ګاونډیانو سره په ګډه دیوال باندې، موږ خپل خالي سرونه وموښل. ما ځان بې ګناه نه احساساوه، خو باران وشو.

د مون سون باران زموږ د تنګو کوڅو دواړو خواوو کې د خلاصو فاضله اوبو لیکو څخه اوبه راووته. موږ به له کړکۍ څخه بهر کتل، په ډوبو کوڅو کې کاغذي کښتۍ غورځولې او په نهیر (لوڅه اوبه) کې به مو د خځلو نښې لټولې. کله چې یوه نوې سیاسي ګوند ټاکنې وګټلې، د ودانولو کارګران به کوڅو ته راوتلل ترڅو خلاصې فاضله اوبه لیکې پټې کړي او د خاورو او خښتو پر ځمکه کانکریټ واچوي. هغه خاوره او خښتې چې موږ پرې لوی شوي وو او هغه فاضله اوبه لیکې چې موږ پکې څو ځله ولوېدلو او زموږ د اختر جامې مو خرابې شوې. زما ترورګانې او مور به حلوه او پوری جوړول ترڅو دا 'پرمختګ' ولمانځي.

زما د پلار تر ټولو کوچنۍ خور — زما خوښه خاله پینا — د محصولاتو جدي بیاکتونکې وه. هره جمعه به هغه زموږ کور ته د کوچني ګلي څخه را روانه شوه ترڅو زما مور ته د نوي صابونونو برانډونه بیاکتنه وکړي، پرته له دې چې پوه شي یا پام وکړي چې ټول د یو امریکایي یا برتانوي شرکت ملکیت دي. Surf Excel خراب و، او Ariel ښه و، بلې اونۍ Ariel د هغې کالي خراب کړل او هغې مجبور شوه بیرته Surf Excel ته لاړه شي. هغې هیڅکله Express Power نه خوښاوه. په پای کې، هغې خپله صابون جوړول پیل کړل. خاله به د خپل لاس شاوخوا یو غټ پلاستیکي بکس تاو کړ او د کاسټیک سوډا او نورو بخار لرونکو کیمیاوي موادو سره به یې په یوه ګرد پلاستیکي ټب کې ګډول. بیا به یې د DIY صابون د مور سره وویشل. خاله پینا د خپلې مشرې خور، چینا، چې کونډه وه، د دودیز فکر نه خوښیده؛ هغې د صابون جوړولو بایکاټ وکړ او پر ځای یې خپله Kaala Sabun (تور صابون) ترکیب کړ. د چینا لپاره، صابون بوژي و، او د پینا لپاره، تور صابون پینډو (کليوالي) بوی درلود.

زه (چپ)، خويندې (ښي) (۱۹۹۲)

کله چې زه د سرخکان ناروغۍ وم، خاله پینا او چینا د ګاونډیو ماشومانو ته تور کباب شوي چنه او فالۍ (خوږې وریژې) د صدقې په توګه وېشلې ترڅو د بد نظر څخه مخنیوی وکړي، یو دود چې دوی یې جاري ساتلی و، او وروسته زما مور یې په کړکیچنو وختونو کې پیل کړ. باالو کوریو چیز وندی دی لایې جاو! (هلکان او نجونې راشئ او دا وړیا خوراکونه واخلئ) یو غږناک ماشوم به نورو ماشومانو ته چیغې کولې چې راټول شي. زما خاله ګانې به د دروازې په دروازه کې ولاړې وې او خوراکونه به یې د خپلو دوپټو په بڼه د بکسونو په څیر د خپلو نسونو سره نیولي وو.

د غربت ټپي کېدل معنی لري چې د ژوند تر پایه به درد وي حتی کله چې له دې حالت څخه ووځې. په ځانګړې توګه کله چې له دې حالت څخه ووځې، درد یوازې دا نه دی چې پیسې نه لرې چې ورځنی یو لیتر شیدې واخلي، وریجې او اوړه ختم شوي وي، یا دال جوړولو لپاره پیاز او رومي ټماټر ډیر ګران وي. زما د کورنۍ تر ټولو خوشحاله ورځ هغه وه کله چې موږ د هغه یوازینۍ پیسې لټولې چې پوهیدلو چې په کور کې په دوو خونې کې چیرې پرتې دي خو دقیق ځای یې نه پوهیدلو. له سهاره تر ناوخته ماسپښین پورې، زما وروڼه او مور د ۱۰ روپیو نوټ لټولو، د حالت په اړه ټوکې کول او خندا کول. موږ دا په پای کې د مور د ۸۰مو کلونو د ښکلا بکس کې وموندله. لوږه یوه موقتي ننګونه وه—د بدن ننګونه. هغه ټپي کېدل چې په رواني ژورو کې ډوبیږي د غربت له امله دي: تاوتریخوالی: عاطفي، فزیکي، جنسي، پدرسالارانه، او ټولنیز تاوتریخوالی، د زده کړې ته نه اسانه لاسرسی، ناوړه چلند، غفلت، سپکاوی، د کورنۍ ګډوډي، او درملنه نه شوې رواني روغتیا ستونزې. هغه شیان چې بې له دې چې پوه شې ستا ناخودآګاه ذهن نښه کوي ځکه چې د ژوندي پاتې کیدو حالت دی.

موږ د کونج دوکان، نلکې والا (د نل لرونکی سړی) سره اکثراً پور لرونکی حساب درلود. "زما پلار وايي چې دا ولیکه" زه باید د نلکې والا ته وایم کله چې یو کیلو بوره یا د چای بکس واخلم. موږ خوشبخته وو چې زما د مور خاله له اسلام آباد څخه کله چې کولی شو، موږ ته وچې خوراکي توکي راولېږل (بوره، دال، پتله، کله ناکله انسټنټ نوډلز) او ډیری وخت به یې په یوه لفافه کې پیسې هم پټولې. هغه ۷×۷ مرسته بکس په پټه تمه کیده خو ډیر لږ به پرې خبرې کیدې.

زما مور منځنۍ ټولګي کې لویه شوې وه او لوستل یې زده وو. هغې خپل خاوند د نکاح په ورځ ولید، او کله چې هغې ته د څلور مرله کوچني کور ته راوړل شوه، د ګاونډیو خاله ګانې د ځوانې سپین پوستکي پښتنې ناوې لیدو ته ورغلې. څلور ګډې کورنۍ چې ۱۷ کسان یې وو، کور یې شریک و. زما خاله ګانې او ترونه په پنجابي خبرې کولې، خو کله ناکله به یې د مور سره په اردو خبرې کولې. پښتو زموږ کوډ ژبه وه: د رازونو شریکولو، شخصي خبرو او ډارولو لپاره کاریده.

زما لومړی انګلیسي کلمه چې زده مې کړه "ګناهګار" وه. زه پوهیدم چې دا څه معنی لري. دا کلمه ما د ۹۰مو کلونو د بی بی سی د خبرونو یوه خپرونه کتل په شالیمار ټلویزیون شبکه (STN) کې زده کړه. دا یوه وړیا ځمکني شبکه وه، چې معنا یې دا وه چې موږ یې د خپل انټینا له لارې په انالوګ ټلویزیون کې ترلاسه کولی شو، لکه څنګه چې د دولتي PTV سره. STN د PTV تجارتي بدیل و چې لږ څه د دولت له کنټرول څخه آزاد و (لکه څنګه چې د برتانیا ITV د BBC په پرتله و). دغه شبکه لویدیځو خپرونکو ته پیسې ورکولې چې خپل پروګرامونه له سهار ۶ بجو څخه تر شپې ۲ بجو پورې بیا خپاره کړي. د CNN Larry King Live د سهار په ۷ بجو خپرېده، بیا د سهار په ۱۰ بجو BBC World News، د ماښام په ۵ بجو Cartoon Network او د شپې په ناوخته ساعتونو کې TNT فلمونه ښودل کیدل. کله چې کوم ډیر لویدیځ شی لکه د فیشن شوګانې چې پوستکی ښکاره کوي، د فلم صحنې چې پکې سړي او ښځې څښاک کوي، غیږې نیسي، ښکلېږي، یا مخکې له مینې لوبې کوي (چې په ۹۰مو کلونو کې په مشهور امریکایي ټلویزیون/فلمونو کې ډیر وو)، جاني براوو، مادونا، یا مایکل جکسون راښکاره شول، نو پرده لکه د MS Paint پکسل شوې. ما تصور کاوه چې یو یا دوه کسان چې دنده یې دا وه چې خبردار وي، او کله چې داسې خرابونکي انځورونه په ژوندۍ خپرونه کې راښکاره شول، سمدلاسه یو تڼۍ فشار کړي او پرده پکسل کړي. که څوک تمرکز کول غوښتل، چې زه او زما ورور خامخا کول، نو کولی شو هغه څه ووینو چې د غټو مبهم پکسلونو لاندې پټ وو. غږ تل پر ځای پاتې کیده. یوازې دا پوهیدل چې څوک په اسلام آباد کې په ریښتیني وخت کې زما ټلویزیون ته هره ورځ څه کوي، ډیر په زړه پورې و. ډیر ځله، په ځانګړې توګه د شپې ناوخته، د سنسر هلکان په تڼۍ فشار ورکولو کې ځنډ کاوه، او که هغه شپه یو بغاوتګر په دنده و، نو پرده هیڅ پکسل نه شوه. زه او زما ورور په خوښۍ چیغې وهلې.

په اختر کې، موږ به په بې طرفه رنګونو شلوار کمیس اغوستو او د ځایي عامه ښوونځي په لور به روان شو، د تکبیر په ژړا. په ښوونځي د لوبغالي کې د اختر لمونځ کول عجیب احساس کاوه، همدارنګه درې غېږې وروسته له هغې. بیا به زه له آې ای سره قبرستان ته روان شوم، کله ناکله د ګلابو پاڼې نیولې؛ نور خلک ګلدانې او د میټرو میلان عګربتي (د خوشبويي لرونکی لرګي) هم د پاڼو ترڅنګ نیولې وې. د مړه خپلوانو په قبر باندې د ګلانو خپرول ښودله چې څومره شتمن یې. د مړو لپاره په چوپتیا سره دعاوې ویلو وروسته به موږ کور ته بیرته روان شو، هلته به په ځمکه د سپینې اوړو پراټاګانې، آملیټونه او کيرون، زاړه خو ښکلې خواړه چې زما د مور د جهیز ټولګه وه، خپاره شوي وو.

لکشمي چوک، لاهور (۱۹۹۷)

زه به د لوالیوډ فلمونه چې د اختر ځانګړي خپرونې په توګه په ټلویزیون کې ښودل کیدل، کتل، بیا به مې رنګین 'پتلون او کمیس' بدلول او د مین بازار په لور به روان شوم، هلته به مې دوه روپۍ قطلمه اخیسته چې په یوه ټوټه کرسپ ورځپاڼه کې ایښودل شوې وه، یوه روپۍ مساله لرونکی مرغ ډال، اووه روپۍ پیپسي بوتل، او کال کې دوه ځله، په اختر کې، لس روپۍ والز چاکبار آیس کریم، چې د هغې ګرم رنګ لرونکی تجارتي اعلان کې یوه ښځه په بین بګ کې په ښه توګه دا خوړله، پداسې حال کې چې د UB40 نسخه "Take My Hand" په هغې د VCD سیسټم کې غږیده. زما وروڼه او زه به نور ماشومان کتل چې په رنګین جامو کې کالي اغوستي، په ډلو کې به د بازار له لارې روان وو، په پنجابي خبرې کول او د ځایي پانډا آیس کریم څښل. زموږ لپاره، دا فضا سړه نه وه.

سینټ اندریوز انګلیکن کلیسا، امپریس سړک، لاهور (۲۰۰۱)

زموږ مور موږ ته په یوه عیسوي مبلغ ښوونځي کې د زده کړې لپاره قوي دلیل وړاندې کړی و. وینونه چې د نور جهان سندرې غږولې — هغه چې موږ به یې په PTV/STN کې نه اوریدل — او زنګ زنګونه (بایسکل ریکشاګانې) چې په پورټ ایبل سټیریوګانو کې د نصیبو لال سندرې غږولې، موږ کارین روغتون ته بیول. بیا به موږ د امپریس سړک پر سر د سینټ اندریوز کلیسا ته لنډه لاره وهله، زموږ ښوونځي ته. په وقف کې، زه به خپل ورځنی ډوډۍ تبادله کوم: د خوږو ډکو میتھا پراټا چې زما مور یې جوړ کړی و، د خپل ملګري د پریس شوي پیني سینډویچ سره چې د هغه خادمه یې جوړ کړی و. هماغه وینونه، بسونه، او زنګ زنګونه چې د سټیریوګانو غږونه یې اوریدل، موږ بیرته کور ته بیول. یو زوړ سړی یو ځل زما په ګڼه ګوڼه بس کې زما د تناسلي برخې نیولو هڅه وکړه؛ ما له روان بس څخه ټوپ ووهه، پر سړک باندې مې د خپل بیک بیک سره وغورځیدم، ودرېدم، او کور ته لاړم. کرایه د زده کوونکو تخفیف سره ۲ روپۍ وه.

په ښوونځي کې، دا بد خبره وه چې ووایې او ومنې چې ته غریب یې. زه او زما ورور مالي مرستې باندې وو، او کله چې هر څو میاشتې وروسته، د فیس واؤچر ما ته په ټولګي کې ورکول کېده، زه به یې پټوم؛ زه نه پوهیدم چې خپلو ملګرو ته څنګه تشریح کړم چې ولې زما فیس د دوی نیمایي ده، او حتی بیا به څنګه ورته په څو ورځو کې تشریح کړم کله چې زه به د کرکټ په میدان کې د هغه نیمایي فیس د نه ورکولو له امله د سزا په توګه ولاړ یم؟

د ۲ روپیو نوټ. نور په بازار کې نه دی.

د ښوونځي څخه د راستنېدو په لاره، زه کله ناکله له غریب نواز څخه څو رنګه خوږې بادانې اخیستې. زما نسل چې په ۱۹۹۹ کې د پاکستان درېیم پوځي کودتا ولیده، یوه په ښه توګه تبلیغ شوې مالي کمپاین زما دوه روپۍ بودیجه کافي نه وه چې بادانې واخلم، خو د هټۍ کاکا استثنا وکړه.

په کرسمس کې، د باراني دسمبر په میاشت کې، موږ له خپلو عیسوي ګاونډیانو څخه وچې مېوې، مغز لرونکي توکي، او د تنور څخه پخې شوې کشمش کیکونه ترلاسه کول، په ښوونځي غونډه کې به مو جینګل بیلز سندرې ویلې او د ښوونځي په ځمکه به ګرځېدو پداسې حال کې چې زموږ ښوونکي د ناتویټي صحنه چمتو کوله. د نوي کال په شاوخوا کې، د ښوونځي ودانۍ شاته په منظم ډول جوړو خیمو کې ژوند کوونکي ټیټ طبقه عیسوي کارګران د کلیسا د مخ د یوې برخې د ماتولو لپاره راوغوښتل شول. مات شوي ډبرې او خښتې به په بې ترتیبه ډول پراته وو، بیا به له کوم بهرني هیواد څخه راغلي سپین پوستان د 'زیان' د معاینې لپاره راوستل کیدل. دوی به عکسونه اخیستل او په ارامۍ سره به یې په خپلو نوټ بوکونو کې یادښتونه کول. هر هغه ماشوم چې کولای شوای دوی ته نږدې شي او په انګلیسي خبرې وکړي، اتل ګڼل کیده.

د حق سړک، ګرهی شاهو په ۱۲ ربیع الاول (۲۰۱۷)

د پیغمبر د زیږون په ورځ د ربیع الاول په ۱۲مه، زما مور، خویندې او زه به د ګاونډیو په شاوخوا کې ګرځېدو ترڅو په کوڅو کې جوړ شوي پهاړيان وګورو: د رنګ شوي، ټوټه ټوټه لرګي، کاه او سټایروفوم څخه جوړ شوي لنډمهاله هنرونه. سپین رنګه کبوتران په آرامۍ سره د کوچنیو سټایروفوم جوماتونو شنو ګنبذونو باندې ناست وو — دا کوچني ماډلونه د پنجابي فولکلور موضوعات، د پاکستان-هند جګړې کیسه، او د پیغمبر د مکې څخه مدینې ته د هجرت کیسه لمانځله. د ماښام د لمانځه وروسته، لویه ننداره د نسیبو او مادام نور جهان د سندرو په سر د ټولو نارینه وو مجره د نڅا سیالي وه. د غوره پهاړ ډیزاین او غوره نڅا اجرا ګټونکو ته د سرو زرو رنګ پلاستیکي ټرافيونه ورکړل شول.

په ټوله کال کې، یو سړی چې زلجینه (یو آس چې په تور ریشمي ټوکر پوښل شوی و) ته لارښوونه کوله، په کوڅو کې ګرځیده او زموږ د شیعه ګاونډیانو کورونه ته تلل. په محرم کې، د شیدو هټیو د صبیل شربتونه، روح افزا، او د خوږو صندل او الائچي ډولونه وړیا ورکول، له خپلو لویو ډرمونو څخه چې په عادي ورځو کې پکې ګیلنونه شیدې ساتل کیدې. په هغه وخت کې اتوتیون شوي نعتونه (د پیغمبر ستاینه) نوي وو او په شرمناک ډول د زموږ د بریلوي ګاونډیانو له کړکیو څخه اوریدل کیدل. زه یادوم چې زما مور وروسته له هغې چې د ښځو یوازې ذکر محفل ته بلنه واخیسته، چې په یوه تیاره خونه کې ترسره کیده، شرمنده شوه. دا نوې خبره وه. هیڅوک د احمدي جومات په اړه چې په علامه اقبال سړک کې په ارامه ولاړ و، خبرې نه کول — چې په پای کې په ۲۰۱۰ کال کې د احمدي جومات په وژنو کې ویجاړ شو.

په ګرهی شاهو کې، ما لومړی دا درک کړه چې سرمایه داری بې شکل دی کله چې زما پلار د لومړي کمپیوټر لپاره چې زموږ د مور خور لخوا موږ ته ورکړل شوی و، د ۴۸۶ ماډل کیبورډ لپاره نرخ ټیټاوه. ابو فکر کاوه چې دوکاندار احمدي دی او ادعا یې کوله چې هغه د ربوه اصلي اوسیدونکی دی... د تخفیف لپاره. ما کتل.

د سینټ اندریوز چرچ عالي ښوونځي د جایزو وېشلو ورځ (۱۹۹۷)

په ګرهی شاهو کې، ما د ټیټ پوړ یووالي هم درک کړه کله چې زه د خپل ډیر غیرمعمولي تیاره شین کوټ له امله سزا ورکول کیدم، چې د ژمي د ښوونځي یونیفورم یوه برخه وه او زما پلار به یې د لونده بازار څخه اخیسته: د ریل پټلۍ د سټیشن ترڅنګ یو بازار چې د بهرنیو/لویدیځو خلکو د خیر ښیګڼې جامې پکې زیرمه وې. د لونده جامو ځانګړی زوړ بوی درلود چې هیڅکله نه تلل. کله چې زه د سهار په غونډه کې د یو نظم ساتونکي ښوونکي لخوا د سم شین رنګ نه لرلو له امله ونیول شوم، نو د ټولګي پر لور روانو نورو ماشومانو سره مې سترګې ولګیدې... چې دوی هم د لونده زړې جامې اغوستې وې. دا زموږ ترمنځ یو پټ کوډ و، هیڅکله ویل شوی نه و خو تل احساس او درک کیده.

په ګرهی شاهو کې، ما د ټولنیز ټیټ پوړ شرم هم درک کړ کله چې زه او زما ورور د نورو ماشومانو سره یوځای (چې ډیری یې ټیټ پوړ عیسویان وو) چې د خپلو فیسونو په ورکولو کې پاتې راغلي وو، د سزا په توګه د کرکټ په میدان کې ودریدو. دغه فیسونه د مور د جهیز په خرڅلاو سره تمویل کیدل. په درېیم ټولګي کې، یو طلایي لوکټ چې په کې د 'F' (د هغې لومړی توری) په سریف فونټ لیکل شوی و، وروستی شی و چې خرڅ شو. په هغه نیمه شپه کې، زموږ پلار موږ ته په رسمي ډول دوه انتخابونه وړاندې کړل: په اقبال عالي ښوونځي کې زده کړه وکړو، چې یو عامه ښوونځی و، یا لکه زموږ نیکه او لکه Aa.ee، میخانیک/تخنیکي کار وکړو.

په ګړي شاهو کې، ما د جنسیت، جنډر څرګندونې، او د درناوي کچې رنګونه هم درک کړل لکه څنګه چې د خلکو په منځ کې به بهیږي. که دا د ټولو نارینه وو کورنۍ غونډه وه چې په ځانګړو محلي کیبل چینلونو کې د جنسي جذاب پنجابي تجارتي مجره نڅا کتل، د کوڅې خواجه سیره هنرمندان چې د خپلو تولي (کوڅه نڅا) په وقف کې د اغیزمنو ویښتو تیلو او شامپو برانډونو په اړه بحث کاوه، یوه نجلۍ چې خپل ملګري ته په کوچني ګلي کې د "فرانسیسي بوسې" کولو زور ورکوي کله چې زه د شپږم ټولګي ښوونځي د تفریح لپاره وین ته روان وم، ښځې چې په چت کې لمر نیسي او د کورنۍ مشرانو ظلم په اړه خبرې کوي پداسې حال کې چې یو بل ته حنا/مهندي لګوي، په تیاره ګیمینګ آرکیډونو کې چې زړې پردې د دروازې پر سر ځړول شوې وې او د درنو ګیمینګ ماشینونو سکرینونه یوازینی رڼا وه، یا په ګنډل شویو تنګو جینزونو کې په زور نارینه ځوانان چې د زنګ وهلو رنګ او حنا لګول شوي ویښتان لري، په کوڅو کې پانه خوري او زما مور ته — د درناوي له امله — لاره ورکوي کله چې هغه د میاشتني ۶ ډالرو لپاره په محلي ښوونځي کې تدریس ته ځي.

په ګړي شاهو کې، میندو خپلو ماشومانو ته خبرداری ورکولو چې که دوی د ګرمې دوپهر په وخت کوڅو ته ووځي، زاړه پښتانه سړي به یې تښتوي. زاړه پښتانه سړي افغان کډوال وو چې له کوڅو څخه پلاستیک راټولولو ترڅو وپلوري او ژوند وکړي. د پښتنو پر ضد همجنس پرستۍ ټوکې — چې د زاړه برتانوي استعماري کلتوري تبلیغاتو څخه د کتابونو، فلمونو او اکاډمۍ له لارې سرچینه اخلي — په پنجابي سټیج ډرامو کې د جګاتو (جوابات) په توګه غږیدلې او زما ټولګي ته د نژادپرستانه ټوکو په بڼه راغلې. دا نژادپرستي کلتوري او ټولنیز سیستماتیکه شوې وه، لا هم په پراخه کچه بې ضرره ګڼل کیږي خو داسې نه ده.

تحریک منہاج القرآن ایڈ، باغبانپورہ، لاہور (۲۰۱۹)

په وروستیو کلونو کې، د ژوند یوه بڼه د ګړي شاهو عامه ځای نیولې ده. د ګاونډۍ دا بیا جوړونه د تحریک لبیک لخوا رهبري کیږي: یو ښي اړخ مذهبي او سیاسي ګروپ چې د توهین رسولو په تور د خلکو د اعدام غوښتونکی دی. د پاکستان د توهین رسولو قوانین په ابتدا کې د برتانوي راج لخوا قانوني شوي وو. ټیټ او کاري طبقه مسلمانان او غیر مسلمانان د دې قوانینو اصلي هدفونه دي او اکثره وخت د وینګیلنټي ګروپونو لخوا په زور وژل کیږي. اوس په مین بازار کې د نعتونو او مذهبي سندرو اتومات غږونه د نصیبوال لال څخه زیات په ډاډ سره اوریدل کیږي، په اردو کې د توهین رسولو او ګمراهۍ په اړه نرم خبرداریانې په دېوالونو، ریکشاګانو شا او په هوا کې ځړول شویو بینرونو باندې خپرې دي. د کوڅې هنرمند خواجه سیرې اوس لږ لیدل کیږي. دا او نور ټولنیز کنټرولونه هغه ډلې چې یو وخت په فزیکي عامه ځای کې ډیر څرګندې وې، اوس یې انلاین خوندي ځایونو ته تګ اړ کړی دی.

په انګلیسي کې مې دویمه کلمه "torture" وه، بیا د STN په BBC News خپرونه کې. دا ماته مرسته وکړه چې د هرې ورځې او شپې او د سبا د ورځې تاوتریخوالی په لفظي ډول وپیژنم او څرګند کړم. زه لا هم په لوړ غږونو وډارېږم، له پیسو او شتمنو سره ستونزه لرم، زما جبیره تل کلکه وي، او کله ناکله هېروم چې ساه واخلم.

د غریبو یا د دوی کیسو استازیتوب کول لکه څنګه چې متي او مشکیزه وکړل، یوه پېچلتیا لري. په پاکستاني رسنیو کې د غریبو اوسني استازیتوبونه فورمولیک، کتلونکي، راپورتي، څیړنیز، نقل کوونکي، یا د خواشینۍ او طنز سره ډک دي. لوړ ټولګي، د دوی ادارې، او د دوی استازي، چې د دودیزو رسنیو دروازې ساتونکي دي، د غریبو بد استازیتوبونه غریبو او نورو ته پلوري. دوی به کاپي جوړول جاري وساتي. بدې کاپۍ چې په پای کې د غریبو په ګډه ذهنیت کې دومره ټینګ شي چې هغوی پخپله د دې اسانه، بدو استازیتوبونو سره ځانونه پیژني، پرځای د دې چې د خپل ژوند تجربه باور وکړي.

په بروکلین کې زما تر ټولو غمجن ورځو کې — او داسې ډېرې ورځې شته — کله چې د کبوترانو یوه ډله، رنګ شوې او بې رنګه، زما د پورټو ریکو ګاونډي څخه تیریږي، زه آرامتیا مومم. که څه هم زه نه پوهیږم کوم کبوتر کوم دی، څوک واکمن دی، څوک ستونزه لري، او څوک مینه وال دی. که څه هم دا کبوتران غوغا کوي او ګټارګو نه کوي، زما او زما د ملګري له کړکۍ څخه ورته کتل، د چتونو څخه تیرېدل، او زموږ د اور وتلو ځای کې چې موږ هلته ډوډۍ او وریجې اچوو پراته دي، ما ته آرامتیا راکوي.

کله چې ماشوم وم، غوښتل مې چې زما شاوخوا ژوند په رسنیو کې داسې وښودل شي چې د ټیټ ټولګي کیسې په پورته لید سره نه وي استازیتوب شوې... نقل شوې. لکه څنګه چې یو بالغ سړی چې انګلیسي خبرې کولی شي، ما د لوړ او منځني ټولګیو، شتمنو کډوالو او سپین پوستو خوندي ځایونو ته لاسرسی وموند. غوښتل مې چې زما شاوخوا ژوند د دې نورو لخوا وپیژندل شي: د کلتور جوړونکي، د رجحان ټاکونکي، هغه څوک چې د دوی کیسې امپریالي دي، اوریدل کیږي، منل کیږي، او ستایل کیږي، او د دوی ګرم نظرونه، نظریات، او کیسې 'نویانس' لري او زموږ کیسې له منځه وړي. د ګړي شاهو څخه د کلونو ژوند وروسته، ما پوهه شوم چې د خپل ژوند پېچلتیا د امپریالي بل سره معامله کول لکه د کچل سرونه سره رګول دي، هیله کول چې باران وشي. هیڅکله نه کیږي.

سعد خان یو آرشیف ساتونکی، فلم جوړونکی، او د خاجستان بنسټګر دی. دا مقاله د ۲۰۱۹ کال د اګست په ۱۴مه د خاجستان په میډیم پاڼه کې خپره شوه، او په دسمبر ۲۰۲۴ کې په DAZED Middle East کې.