د خاجستان اعلامیه

لنډیز:

خجستان چې په ۹مه پېړۍ کې په هرات، افغانستان کې زیږیدلی، نن ورځ د سعد خان لخوا جوړ شوی آرشیف په توګه ژوندی دی.

خجستان هنر، کلمات، او رسنۍ د هېر شویو یا چوپ شویو ټولنو څخه ساتي، د هندوس څخه تر مغرب پورې، د بندیز لاندې، سانسور شوي، او له رسمي ثبت څخه بهر پاتې مواد آرشیف کوي. خجستان باور لري چې رسمي تاریخ اکثره وخت د دې ټولنو طنز، افسانې، حکمت، او خلاقیت ته سترګې پټې کوي، او دوی له کتابونو څخه تر انټرنیټ پورې په هر څه کې څنډې ته کوي.

خجستان باور لري چې تاریخ باید یوازې د شتمنو، هوښیارو، بدو، ښېګڼو، مشهور یا بدنامو په اړه نه وي. خجستان باور لري چې د یو چا د تاریخ او کلتور نشتوالی په عامه سترګو کې یوه ژوره ضایعه ده. خجستان باور لري چې هر څوک حق لري چې وکتل شي او واوریدل شي.

خجستان باور لري چې نړیوالتوب او امپریالي دولت کلتورونه د محلي کلتورونو طبیعي وده خنډوي.

خجستان د ملتونو لپاره ولاړ دی، نه د ملت-دولتونو لپاره.

خجستان باور لري چې سانسور د ټولنیز طبقه مسله ده.

خجستان یوه عینکه ده، یوه لیدنه، چې په یوه بډایه، ډیر شاملونکي نړۍ تمرکز کوي.

د خجستان اعلامیه

حذف په ډیرو لارو کار کوي. نه یوازې د څنډو خلکو کیسې ورک کیږي، بلکې دا پوهه هم چې دا کیسې په کوم ځای کې شتون درلود، ورکول کیږي.

څنګه کولی شې یو څه وژغورې که نه پوهیږې چې څه شی د ژغورلو وړ دی؟ او که درته باور درکړل شي چې دا هیڅ ارزښت نه لري چې وژغورل شي؟

دا هیڅ ارزښت نه لري چې وژغورل شي ځکه چې دا کافي لوی نه دی یا دا د هغه پوهې له بدن څخه بهر راځي چې موږ مخکې وړي.

زموږ د مطلوب راتلونکي په سفر کې، زموږ اړخیز لیدونه بند شول. هغوی وویل چې تونل لید به کافي وي. هغوی وویل دا وخت نه دی چې شاته وګورو، یا شاوخوا وګورو، یا بلې کومې لور ته وګورو پرته له هغې چې موږ، مهم چارواکي، ټاکلې ده.

په دې نړۍ کې واقعاً څه د ساتلو وړ دي؟

څوک پرېکړه کوي چې څه باید وساتل شي او څه باید غورځول شي؟

او هغه څوک دي چې د استعماري واکمنانو لخوا پر خلکو تحمیل شویو ټول ظلمونو څخه ګټه پورته کړې؟ هغه څوک چې لا هم موږ په خپل تصور او زموږ په واقعیت کې یرغمل نیولي دي. هغه څوک چې پرېکړه کوي موږ څه واغوندو، څه فکر وکړو، څه باید وښودل شي، او څه باید پټ وساتل شي. هغه څوک چې د دې څخه ویره لري چې موږ په ځینو شپې وروستیو ساعتونو کې څه کولی شو.

تاریخ نشي جوړیدلی په یو قصابي کې.

کله چې موږ په رسمي ثبت شویو تاریخونو کې ځای ونه مومو، نو بدیل لارو ته مخه کوو. زموږ جلا لارې. زموږ یوازینۍ لارې.

څوک به فکر کړی وی چې مړي بیرته راشي او موږ سره خبرې وکړي، زموږ له لارې خبرې وکړي، په داسې ژبه چې تاسو فکر کاوه له دوی سره مو خاورو ته سپارلې ده؟ اوس وخت دی چې د خپلو سرونو شا ته سترګې پیدا کړو، او د تونل لیدونه له منځه یوسو. اوس وخت دی چې نیمایي تاریخونو ته اضافه وکړو.

ستاسو تاریخ اکثراً زما د تاریخ په لاره کې خنډ شوی دی. تر دې حده چې یوازې یو پاتې شو. ستاسو روایت ځکه پاتې شوی نه چې ځواکمن دی، بلکې ځکه چې ځواک دی؛ د ځواک لخوا ملاتړ شوی، د ځواک لپاره لیکل شوی او جوړ شوی، او د هغو کسانو لخوا چې په واک کې دي زموږ په غاړه تحمیل شوی.

موږ به هیڅکله ستاسو په کتابونو، هنر، یا فلمونو کې کور ونه مومو ځکه چې موږ هیڅکله ستاسو په تصور کې کور ونه موند، هغه ډول چې تاسو دا نړۍ او خلک یې تصور کوئ. خو دا معنی نه لري چې تاسو هغه څه ویجاړ کړئ چې تصور یې نه شئ کولی. هغه څه ووژنئ چې ستاسو د ژوند د تصور سره سمون نه خوري.

موږ څنګه ژوند کولی شو او ژوندي پاتې کیدی شو په داسې نړۍ کې چې چیرې زورزياته له منځه وړل یوه عادي خبره شوې؟ چیرې چې زورزياته له منځه وړل ستایل کیږي او د دولت د "ناسمو" اتباعو د ملي شعور څخه لرې ساتلو لپاره یوه ضروري وسیله ګڼل کیږي.

تر دې دمه، هغه څه چې له منځه تللي دي، یوازې د سانسور شویو خلکو په ګډه تصور کې شتون لري، چې لاسرسی ورته شته خو نه محسوسېږي، د دوی د لاشعوري ذهن په څنډه کې یو پټ ځای دی - تر ټولو ځواکمن ارشیف. دا ساتنه د ویاړلې مقاومت یوه کړنه ده. خو اوس وخت دی چې دغه یادونه په داسې څه بدل کړو چې موږ یې وینو، لمس کوو، احساس کوو او نورو ته یې ورسوو.

په تېرو ۵ کلونو کې، خاجستان د پاکستان، ایران، او افغانستان د سانسور شویو خلکو ژوند، پوهه، هنر، او خلاقه آثار ثبت او ساتي، او هدف یې دا دی چې خپل ارشیف پراخ کړي ترڅو هغه سانسور کوونکي دولتونه هم شامل کړي چې اوس د عربستان او بخارا پراخو سیمو باندې واکمني کوي.

خاجستان هغه څه ارشیف کوي چې د غلا شوې تاریخ او هنر پاتې دي او هغه سرچینې چې دوی یې "ډېر بې شرمه" او "ناپاک" ګڼلي او کافي فکري هڅوونکي نه دي ګڼلي - یوازې ځکه چې دوی د خپلې اشرافي ټولګي اخلاقو یا د یو جوړ شوي ملي روایت سره سمون نه درلود.

خاجستان د مړو بیا جوړونه او بیا رغونه کوي. موږ هغه څه ژغورو او قدر کوو چې نه غوښتل شوي، غیر ضروري، غیر معمولي، ناوړه، او ټول هغه شیان چې د دې سیمو پر ټولو خلکو باندې جوړ شوي او تحمیل شوي تعریفونو سره سمون نه خوري.

موږ باور لرو چې د منځني نړۍ د خلکو د نړیوالې پوهې او د خلکو د حقیقي ژوند ترمنځ یو لوی تشه شتون لري (دا اصطلاح د افغان-امریکایي پوهاند، تمیم انصاري لخوا رامنځته شوې، ترڅو هغه سیمه تشریح کړي چې په تېرو شاوخوا ۱۴۰۰ کلونو کې د اسلامي امپراتوریو لاندې وه. دا سیمه د اسلامیک نړۍ یا د اسلام لخوا اغېزمنه نړۍ په نوم هم یادیږي - نه په سخت مذهبي معنا). د منځني نړۍ خلک او د هغوی کیسې چې غلط تعبیر شوي او ناسم درک شوي، لا هم د استعماري دورې لخوا معرفي شوي دوه اړخیزو لیدلورو کې لیدل کیږي، د هغو څه څخه چې معمولا د دوی په اړه "فکر" یا "ګومان" کیږي، په بشپړه توګه توپیر لري.

موږ باور لرو چې دا ډېر څه د ټولګي پورې اړه لري. یوازې یوه ځانګړې ټولګه—لوړ او منځني لوړ ټولګي—د پوهې د راټولولو مسؤله ده؛ هغه کسان چې د کوڅې د پېښو پر وړاندې سترګې پټې کوي. راټوله شوې پوهه بیا بسته بندي کېږي او نړیوال بازار ته لیږدول کېږي. دا یو هژمونیک بهیر دی.

اشرافو ټولګي په کلکه باور لري (او کلونه کلونه یې باور درلود) چې د 'ټیټې ټولګي' ژوند، هنر او کارونه د ملي کلتور د تقوی لپاره شرم او وجودي خطر دی. له همدې امله، د دوی دنده ده چې یوازې د خلکو په اړه ځانګړې پوهه راټوله کړي - هر څه چې د ملي کلتور او ټولیز اخلاقو سره سمون ونه لري په احتیاط سره له منځه یوسي.

خو بیا هم داسې خلک شته چې د دولت ټاکل شوي اخلاقو او رسمي کلتور د اختیاري مفهوم سره موافق نه دي. دوی د اخلاقو پولیسو او د منځني نړۍ نړیوال فهم ته ننګونې وړاندې کوي - د خپل هنر، میمز، د کالي اغوستلو طریقه، د چا سره خوب کول، کوم فلمونه ګوري، او کوم ټوکې ورته خوندورې دي. د دوی ژوندانه لارې یا خو د هغو کسانو لپاره چې په خپلو ناستو خونو کې د څراغونو لاندې ناست دي 'حیرانوونکي' دي یا لږ تر لږه پرې 'متحیر' دي. خو زیاتره وخت دوی یوازې غصه او خپګان ښيي.

د هغو کسانو لپاره چې زموږ د ټولو کارونو مسؤل دي، ملي کلتور یو همغږي وجود دی، یو څه چې د ټولو لخوا شریک شوي 'اخلاق' څخه جوړ شوی دی. له همدې امله هغه کسان چې د واکمن ټولګي لخوا ټاکل شوي اخلاقي معیارونو ته نه رسېږي، د انحراف په توګه ګڼل کېږي چې باید انضباط شي یا له پامه وغورځول شي.

البته، د پاکستان په څېر ځایونو کې د اشرافو ټولګي اخلاق د استعماري قوانینو څخه راوتلي دي.

ملي کلتور د یوې ټولشموله وجود په توګه ګڼل کېږي، خو په حقیقت کې دا یوازې د اشرافو ټولګي اخلاقي معیارونه رانغاړي. نور هر څه رد، ټوکې او په پای کې له منځه وړل کېږي. خاجستان غواړي دې بې رحمه ظلم او سانسور ته پای ټکوي.

د خاجستان د اسنادو او ارشیف کولو هڅې د اسلام د طلایي دورې په نوم پیژندل شوي دورې د عالمانو د مهم کارونو مستقیمه ادامه ده، چې شاوخوا د ۸مې څخه تر ۱۴مې پېړۍ پورې غځېدلې ده. د رومیانو او یونانیانو د فلسفي دودونو څخه الهام اخیستی، د منځني نړۍ مسلمان عالمان په دې دوره کې د پوهې د ساتنې لپاره یو عینی چلند غوره کړ. دوی پوهه ارشیف کړه په داسې وخت کې چې په مسیحي اروپا کې له منځه تللې وه، او د دوی د کارونو له لارې اروپا بیا له خپلو یوناني-رومي ریښو سره آشنا شوه.

خو د پوهې د راټولولو دا ډول عینی چلند د یو شمېر سیاسي پیښو له امله چې وروسته وشوې، زیانمن شو. د عادي خلکو ژوند او کارونه د پاچاهانو، ملکې او د هغوی نږدې ملګرو په لویو کیسو کې ورک شول. لوړ نظرونه لکه ځمکه، پانګه، او لوړ هنر، او د نورو ګڼ شمېر 'مهمو' شیانو لومړیتوب ونیوه. بیا د استعماري اخلاقو او قانوني سیسټمونو معرفي د عامو خلکو له لوی پلان څخه نور هم جلا کړل او لرې کړل. دوی هغه څه وساتل چې دوی یې یوازې ضروري ګڼل - د پوهې د راټولولو انتخابي چلند واکمن شو.

موږ په خاجستان کې باور لرو چې ارشیف کول او مستند کول باید پرته له کوم اخلاقي قضاوت څخه وشي. شیان لکه څنګه چې دي وګورو او ثبت یې کړو - پرته له دې چې په ځانګړي ډول د 'ملي انځور' لپاره یا دا چې څنګه او چیرته په کلتوري ماشین کې فټ کیږي، ورسره لاس وهنه وکړو. خلک د خلکو په توګه وګورو، نه د 'شاک' عناصرو او 'انحراف کوونکو' په توګه چې د ملي کلتور بنسټونو ته ګواښ پېښوي. موږ باور نه لرو چې داسې څه شته چې ملي کلتور وي؛ دا د منځني نړۍ د اصلي خلکو د ژوند او کلتور د اسانه له منځه وړلو لپاره جوړ شوی و.

د 'ټیټې ټولګې' د هنرونو او کارونو ویجاړولو اصلي دلیل د دوی د مادي شرایطو بشپړ نفرت دی چې دوی پکې ژوند کوي. تر هغه چې د دوی کار د هغو مادي شرایطو نه جلا نه وي چې دوی پکې ژوند کوي، دا کار ته کمه کتل کېږي، یا په سپکاوي سره کتل کېږي او تشریح کېږي - یا ډیر بې ادبه دی یا ډیر ناوړه، د کیمیاوي عدم توازن محصول دی، داسې څه چې د اخلاقي قوانینو درناوی نه کوي چې باید هر څوک یې تعقیب کړي، فکري بوختیا نه لري، کافي معنی نه لري، هیڅکله معنی نه لري، ځانګړی یا د هغه وختونو سره سم نه دی چې موږ پکې ژوند کوو.

هغوی هېڅ نه پوهیږي چې موږ په کومو وختونو کې ژوند کوو.

هغوی هېڅ نه پوهیږي چې ځینې موږ د وخت څخه بهر ژوند کوو.

لوړې ټولګي د ټولنیزې پورته تګ کیسې خوښوي تر هغه چې دا تګ د هماغه ټولګیو لخوا جوړ شویو وسیلو په کارولو سره ترلاسه شي. په هر حال، د لږ برخمنو لپاره هیله شته که دوی زموږ (دوی) ماډلونه وکاروي، سخت کار وکړي او له کتاب څخه بهر هیڅ ونه کړي. تر هغه چې دوی د هر څه سره سمون خوري چې موږ (دوی) ورته ټاکلي دي. دا خبره د هنرونو، ساتیرۍ او هر هغه پوهې لپاره هم صدق کوي چې د محرومو ځایونو څخه راځي. که دا څه د شتمنو د ګناه احساس کم کړي، نو کافي دی. تر هغه چې دا د اشرافو سطحې سطحی اخلاقو ته ننګونه ونه کړي، کافي منل شوی دی. تر هغه چې دا د هغو مادي شرایطو مستقیم محصول نه وي چې دوی پکې ژوند کوي، موږ به سر وخوځوو او د دوی هڅې به ومنو. تر هغه چې دوی ته ناارامه نه وي... د دوی معده نه بدلېږي...

دوی ته د زړه بدوالی ورکړه.

خاجستان په دې باور دی چې نور "ناقبول" هنرونه جوړ کړي او بیا یې په هر قیمت وساتي. یو هیواد، یو ملت، او یو ډول پوهه/هنر بې ارزښته دی چې باید د اونۍ هره ورځ ننګول شي.

موږ د آرشیف معیارونه نه تعقیبوو. موږ په ټوټو کې خپروو ځکه زموږ تاریخ همداسې راځي؛ خړپړ. موږ هر څه راټولوو چې پاتې وي او په نړۍ کې د معلوماتو شبکو ته یې ورسوو. هغه شبکې چې یو اړخیزې او تعصب لرونکې دي.

خاجستان په میټاډاټا کې د اجتهاد باور لري. هر ټګ او هر فایل نوم پوښتنه کوي: موږ ته څه یادولو اجازه نه وه؟ پاڼې چې له اسمان څخه راپرېوتې. مجرا پوسټرونه. مدرسې کتابونه. په چوپتیا کې پلورل شوي ډایجسټونه. عکسونه. ټیپونه. شالیدي موسیقي. دولتي تبلیغات. زینونه چې هیڅوک یې نه ساتل. هغه فلمونه چې هیڅوک یې نه غوښتل. هغه انځورونه چې ستاسو تره د پورنو ذخیره کې درلودل. څه چې تیر شول، څه چې خراب شول، څه چې مړیدو ته نه غواړي. خاجستان ټول ساتي. نه د میراث په توګه، بلکې د هغه څه د ثبوت په توګه چې زموږ اوسنی شکل اخیستو حق یې رد کړی و.

د اسلام د طلایي دورې د عالمانو او آرشیف ساتونکو څخه د الهام اخیستلو سربیره، موږ د خواجسرا (د جنوبي آسیا درېیم جنس خلک) ټولنې د نه ماتیدونکي روح څخه هم په پراخه کچه الهام اخلو، چې سره له دې چې زموږ استعماري واکمنانو ته اجازه نه ورکول کیده چې حتی قلم هم ونیسي، دوی خپل پېچلي کلتور او دودونه د شفاهي تاریخ او کوډ ژبې له لارې مستند او آرشیف کړل. دوی خپل آثار د هغو کسانو د دوامداره برید په وړاندې وساتل چې په واک کې وو. د دوی نااګاه ذهن د هغو کسانو د فریبکارانه له منځه وړلو ډیزاینونو څخه ډیر ځواکمن و چې یا د دوی څخه 'شرمیدلي' وو یا د دوی د وجود څخه 'ویره' درلوده. د دوی د غیر رسمي آرشیف کولو کلتور څخه زده کړه، خاجستان هدف لري چې یو په کلکه خپلواک معلوماتي مرکز جوړ کړي ترڅو د لاندې طبقه، 'حاشیه ایانو' پوهه او ښکلاوې په هر ټیکنالوژیکي پرمختګ کې پورته انتقال کړي.

خاجستان هغه درېیم ځای دی چیرې چې ژوند په خپلو مختلفو بڼو کې شتون لري، بې له دې چې پر دوی تحمیل شوي دوه اړخیزې او کلیشه یي نظریې اغیزه وکړي.

کله چې اسلامي نړۍ د وجود تر ټولو اړونده پوښتنو ته د ځواب موندلو لپاره د څیړنې، مستند کولو، او ژباړې مینه له لاسه ورکړه، او د چاپ ماشین د منلو په برخه کې یې ځنډ وکړ، زموږ تاریخونه د هغو کسانو په اړه یو اړخیز، زوړ کیسې ډک شول چې د ځواک یا پیسو په لرلو سره یې خپل نظرونه ثبت کړل. هغوی یوازې هغه څه وساتل او اوس هم ساتي چې دوی یې مهم او ارزښتناک ګڼل. د ټیکنالوژۍ د پرمختګونو د دې فرهنګونو د خلاقو محصولاتو په خپل نقشه کې د جذبولو ناتواني هم مرسته ونه کړه. یو ځنډ رامنځته شو ځکه چې د کلتور ساتونکي یې نه غوښتل، پاملرنه یې نه کوله، یا په دې اړه ډیر سخت وو چې څه شی اجازه ورکړل شي چې راشي.

د نړیوالې پوهې مفهوم کې یو څه ډیر خندونکي دی. دا د ننوتلو انکار کوي. او په ارواحو، لرې ستورو، UFOs، شاعرانو چې د عقل په څنډه کې دي، انساني بڼه لرونکو پیشوګانو، ارواح لرونکو ونو، مجرا نڅا، درملګرو او لیدونکو په باور کولو انکار کوي. که یې توان درلود، زموږ د حافظې او شعور تر ټولو بهرني برخې به یې جراحي بدلولې. خو دا ټول هغه وخت بدل شول کله چې انټرنیټ راغی، په ځانګړي ډول کله چې دا د ټولو لپاره ارزانه او لاسرسی وموند. انټرنیټ خلکو ته چې د ګران تاریخ جوړولو پروسې څخه بهر پاتې شوي وو، اجازه ورکړه چې خپلې کیسې په خپله طریقه آرشیف کړي او د ډیجیټل حافظې په توګه یې وساتي. که څه هم د دې خزانه کیلي له ځواکمنو سره ده، بیا هم داسې خلک شته لکه د Bigo Live CEO، چې د یوه کوچني ویډیو نړیوالیت په بشپړه توګه درک کوي. هغه پوهیږي چې اوس تاریخ او د نړۍ پوهه باید په نړیواله کچه ډیر لاسرسی ولري. هر څوک کتابونه نه شي لوستلای. او څه لوستل؟ او د چا لخوا؟

د منځني نړۍ د موبایل انټرنیټ لومړني کلونه د دې 'حاشیه ای' ټولنو دروند حضور ولید، چې په ټوله نړۍ کې په کوچنیو متاورسونو کې ژوندۍ خپرونې کولې او له یو بل سره یې اړیکې نیولې. دوی حتی د چینایي ټیک شرکتونو لکه Byte-dance او YY لپاره د معلوماتو راټولولو غوره نمونه وه، چې د TikTok او Bigo په څیر اپلیکیشنونو کې د ورته مصنوعي ځیرکتیا چلوي. دا تمایلات په لویدیځ کې یوازې په دې وروستیو کې مشهور شول، خو دوی د کوویډ وبا مخکې د منځني نړۍ د ژوند یوه لاره وه. پانګه په دې کوچنیو متاورسونو کې ځلا او بل طبقه، د امپراتورۍ طبقه، راوړې ده. هغه خلک چې په پیل کې یې دا آنلاین ځایونه ډک کړي او د دوی معلوماتو دا ځایونه وده کړې، اړ شول چې لاړ شي، او هغوی لاړل.

پر ځای د دې چې بغداد د اسلام د طلایي دورې په څیر مرکز وي، خاجستان د منځني نړۍ د آنلاین هویتونو، ژوندونو او خلکو بې سرحده متافيزيکي شتون دی. ما ته کلونه وخت ولګید چې خپل خلک په تاریخ کې پیدا کړم، او نه غواړم دا حالت د ځوانانو او هغو ماشومانو لپاره وي چې لا زیږیدلي نه دي. له همدې امله خاجستان ته اړتیا ده چې ملاتړ وشي ترڅو د دې ځمکو د خلکو د یوې موازي تاریخ جوړولو لپاره چې د سیسټمونو چلونکو لخوا "حاشیه ای" ګڼل کیږي، مرسته وکړي؛ هغه خلک چې ډیر ځله له منځه تللي؛ هغه چې ژوند او کارونه یې څو ځله د سانسور او تمسخر لاندې راغلي دي.

خاجستان د غږیزو کاسټونو، وینیل ریکارډونو، زړو فلمي پوسترو، مجلو، کتابونو او VHS ساتنه او ډیجیټل کول د سیمې له کوچنیو ټولونکو، کاري طبقي هنرمندانو، مدیرانو، څیړونکو او آرشیف ساتونکو سره په مستقیمه همکارۍ ترسره کوي.

موږ حتی د هغه څه دقیق اټکل هم نه شو کولی چې لا دمخه له منځه تللي یا پاک شوي دي، خو موږ ډاډه یو چې موږ کافي څه له لاسه ورکړي دي؛ چې نور له لاسه ورکولو توان نه لرو؛ که موږ د دې پاکولو لوبه پر مخ یوسو، د ورځې په پای کې به ډیر څه پاتې نه وي.

او هغه هنر او پوهه چې هیڅکله د له منځه وړلو، سانسور، او د جزایي تدابیرو د ویرې له امله نه وه رامنځته شوې څه کیږي؟ څوک به د دې زیان ارزونه وکړي؟ موږ څنګه ویره اندازه کولی شو؟ څنګه کولی شو د امکاناتو په اړه پوه شو کله چې حدونه له هغه چا لخوا ټاکل شوي چې ځواکمن سیستمونه اداره کوي؟ څنګه کولی شئ آزادانه تصور وکړئ کله چې هغه څه چې 'تاسو ممکن' فکر وکړئ لا دمخه د ملي کلتور او د دولت اخلاقو لپاره خطر وي؟

موږ په خاجستان کې هدف نه لرو چې تاریخ 'بیا ولیکو'، موږ یوازې د موازي تاریخونو د ساتنې سره علاقه لرو - هغه کیسې چې حتی د تاریخ ویونکو او بیا ویونکو، جوړونکو او بیا جوړونکو لخوا د تاریخ برخه نه ګڼل کیږي.

زموږ د آرشیف کولو هڅې تر اوسه پورې د انسټاګرام پاڼې څخه عبارت دي چې د ایران، پاکستان، او افغانستان په ګوټ ګوټ کې د کاروونکو لخوا شریک شوي مختلف عکسونه ثبتوي. له بې ضرره شیبو په کوڅو کې تر مشهور میمز پورې، له واټس اپ فارورډونو تر د بریښنا د بندیدو تازه معلوماتو پورې، له زړو مجلو پوښونو تر د هلکانو د نڅا محفلونو ویډیوګانو پورې؛ ټیک ټاک ویډیوګانې، نیمه لخت ورزشکاران، پښې، د فلم پوسټرونه، د موټرسایکل سټیکرونه، خاجستان ټول ویني او ساتي. منځپانګه ټولې کټګورۍ ردوي، خاجستان د خلکو آرشیف دی چې هڅه کوي ژوند داسې وښيي لکه څنګه چې دی، نه لکه څنګه چې باید وي.

ځینې انټرنیټ کاروونکي د خاجستان په اړه یو نسبتاً ساده فهم لري. دوی باور لري چې موږ هغه څه چې کوو په طنز سره کوو. د ساتیرۍ یا ترحم لپاره. شاید ځکه چې دوی به هم همداسې کوي.

د انسټاګرام پاڼې سربیره، موږ یو خاجستان پوډکاسټ (اوس خاجستان راډیو) هم لرو چې پکې د زړو لالیوډ فلمونو میوزیک مکسونه، د مجره شوګانو څخه د نسیبو لال هټونه، فارسي، کُردي آټو ټیون شوي سندرې او زړې وینیلونه، په پښتو او اردو کې د کرسمس سندرې، او د آرشیف ساتونکو او فلم جوړونکو سره خبرې شاملې دي.

د خاجستان انځورونه او غږونه د نړیوال شوي پوهې او ښکلا برخه نه دي ځکه چې د محرومو ټولګیو ژوند او پوهه د هغه ماشین برخه نه ده چې نړیواله شوې پوهه او ښکلا تغذیه کوي. کله چې موږ زموږ سیمه د نړیوال بازار له نظره ګورو، یوازې یوه ځانګړې، همغږي شوې، کلیشه یي انځور راڅرګندیږي. دا په یو ډول سره د نړیوال لیدونکو - د کلتور مصرف کوونکو چې په هنر، کلتور، او ژوند د ځان ټاکل شویو ساتونکو لخوا بسته بندي شوې او بازار موندل شوې پوهې باندې ډیر تکیه کوي - په ورته وخت کې فریبوي او راضي کوي. د هغه ټولګي په تصور کې چې زموږ د بهرني انځور څرنګوالی کنټرولوي، د سانسور شوې ښکلا لپاره ځای نشته. که کوم ځای یا استازیتوب وای، موږ به د ښکلا مخکې 'سانسور شوې' نه وای اضافه کړي. دولت او د هغه ځواکمن اجنټانو په واضح ډول ټاکلي چې زموږ تصور څومره لرې تللی شي. او دوی د خپل اخلاقي اساسي قانون سره کلکه اطاعت تمه لري. هغه څه چې د کلتور ساتونکي د نړیوالې شوې پوهې بدن ته ورکوي بیا هغه څه کیږي چې یوازې د دولت لپاره اړین دي؛ څنګه چې دا د دولت ټاکل شوې ملي کلتور خدمت کوي. دا ټول د له منځه وړلو پر بنسټ ولاړ دی. او بیا هم دا دوام لري. او بیا هم دوی خوشحاله دي.

د منځني نړۍ د پوهې او ښکلا ساتونکو لخوا د ځواک د کچې پوهیدل خورا مهم دي. دوی نه یوازې یوه ځواکمنه/اشرافه طبقه جوړوي، بلکې د دولت د بوروکراټیک ماشین ملاتړ هم لري. په داسې یو دښمن چاپیریال کې د نه غوښتل شوې پوهې ثبت او ساتنه یوه څو اړخیزه ننګونه ګرځي. دا هغه څه دي چې موږ په خاجستان کې د تیرو پنځو کلونو راهیسې ورسره مخ یو. او دا هغه څه دي چې ښايي موږ به د هر ګام په اوږدو کې ورسره مخ شو. ځکه هغه څه چې موږ کوو، موږ یې د هیڅ دولت یا واکمن طبقه د اجنډا لپاره نه کوو. موږ دا د هغو خلکو لپاره کوو چې د دولتونو له تصور څخه بهر ژوند کوي. او موږ دا د هغو کسانو لپاره کوو چې په وخت کې انتظار باسي، هغه څوک چې ښايي خپله کیسه په بل ډول ونه موندل شي. له همدې امله د خاجستان د ثبت هڅې د پوهې او تاریخ د عیني راټولولو لپاره خورا مهمې دي. همدا لاره ده چې موږ ډاډ ترلاسه کوو چې هیڅ ځانګړې طبقه یا دولت نه ټاکي چې هنر او کلتور څنګه باید وساتل شي، یا څنګه باید وکتل شي، یا څنګه باید شتون ولري.

د پورته یادو شوو آرشیف کولو هڅو سربیره، موږ همدارنګه هیله لرو چې د ځینو کتابونو انګلیسي ژباړې خپرې کړو چې زموږ له تصور څخه په لاره کې ورک شوي دي: د ۷۰مو کلونو د کراچۍ په اردو کې جراتمندانه لیکنې - د یوې منځني عمر ښځې زړه راښکونکې کیسه چې برانډي څښل خوښوي او له ځوانو نجونو سره ویده کېږي. که څه هم کیسه په قسطونو کې د ریډرز ډایجسټ کې خپره شوه، وروسته راټوله او د ۱۲۰۰ مخونو پراخه ناول په نوم «چلاوا» چې د همایون اقبال لخوا لیکل شوی، چاپ شوه. د کتاب ډیرې کاپۍ نن ورځ پاتې نه دي او دا خورا لږ امکان لري چې بیا به په پاکستان کې چاپ شي، خو خاجستان غواړي دا مهمه ادبیات وساتي او انګلیسي ته یې وژباړي.

بیا، هلته «بې قابو توپونه» شته: د فلم بیاکتنو یوه مقدسه بایبل چې د عمر علي خان لخوا د پنځو لسیزو د خوندورو او ناخوښ شویو، مشهور او له پامه غورځول شویو سیمه ایزو پاکستاني سینما پوښښ کوي. او همدارنګه «د فلمي پریانو اصلي رنګونه»: د اردو د فلم تاریخ پوه خورشید عالم لخوا یوه خپلواکه کتاب انګلیسي ژباړه، چې د پاکستاني سینما تر شا پټ اړخ ته ځانګړې شوې، یوازې او په شهوتي ډول د لالی ووډ د ښځینه لوبغاړو د پیلونو په اړه. موږ همدارنګه هیله لرو چې «په مدرسو کې د همجنس بازۍ لعنت او د هغې انټيډوټ» خپور کړو: د ۱۹۸۶ کال یوه خطبه انګلیسي ژباړه چې وروسته د مدرسې ښوونکو لپاره د لارښود په توګه خپره شوه چې څنګه کولی شي د هغو ماشومانو په لور جذب نشي چې دوی یې ښوونه کوي. همدارنګه یو څو مهم فلمونه شته چې خاجستان غواړي د خپل آرشیف کولو هڅو په برخه کې په ۲۰۲۳ کال کې خپاره کړي.

سره له دې چې موږ په کلکه خپلواک او ځان تمویلونکي یو، زموږ کار هیڅکله نه دی درېدلی او هیڅکله به هم ونه درېدلی. موږ د دې اړتیا له مخې هڅول کېږو چې زموږ اوسني او راتلونکي ماشومانو لپاره له یوې کیسې څخه زیات ژوندی وساتو، ترڅو دوی وکولی شي په دې تاریخونو کې ځانونه وویني، خپل تاریخونه، نه یوازې هغه چې د پوځي مشرانو، مذهبي مشرانو، او ملي «کلتور جوړونکو» لخوا تمویل او لیکل شوي وي.

موږ له راټولونکو، ټولونکو، تبعید شویو، سیاسي چوپتیا شویو، مذهبي محکوم شویو، جنسیتي او له منځه تللو سره کار کوو او له هغوی څخه پیرود کوو. هغوی د دروغو انسان-خدایانو او دروغو انسان-قوانینو لاندې د عقل ساتلو لپاره راټول کړي وو. ټوټې چې د دوی د ظلم شوي ژوند لپاره په یوه نړۍ کې چې یوازې یوه کیسه لري، معنی ورکوي.

موږ ځان پوه شوي یو. زموږ اصلي توکي ډیجیټل کولو وروسته، موږ هغوی ته په UPenn، Princeton، Stanford، Columbia، د کانګرس کتابتون، او ورته ځایونو کې پلورو، چیرې چې دوی ثبت او په د حرارت درجه کنټرول شوي خزانو کې ساتل کیږي. دا پلورنې د نوو ترلاسه کولو، د کتابونو خپرولو، د ډیجیټل لوستونکي جوړولو چې زموږ سکین شوي مواد پکې دي، او د ۸۵۰۰۰ توکو سیمه ایز میم آرشیف تمویل کوي. ځان تمویل موږ د مرستو سیاست او د موسسو د دروازه ساتونکو د خوښې څخه آزاد ساتي.

موږ باور لرو چې د هر ډول پوهې آرشیف کول د راتلونکي په لور کتل دي، چې کله ناکله لرې او لیرې ښکاري، خو دا زموږ په لور په چټکۍ سره روان دی. کېدای شي، په یوه بدیل وخت کې، راتلونکي خلک هم موږ ته ګوري، او موږ نه غواړو چې هغوی په یوه ژورې خولې وګوري. موږ نه غواړو چې هغوی په چیغو سره ویښ شي.

دلته زموږ د اوسنیو ساتنې پروژو څو مثالونه دي:

• تاریخي ترکی جنسي فلم پوسټرونه
  د ۲۰۰ اصلي ترکی جنسي فلم پوسټرونو ساتنه او ډیجیټل کول.
• ۲۰۲ د امریکا تبلیغاتي پاڼې (د دویم نړیوال جنګ جاپان)
  د دویم نړیوال جنګ د امریکا د رواني جګړې نازک پاڼې چې په جاپان غورځول شوي دي، ساتنه. بشپړ مجموعه ډیجیټل شوې؛ خاجستان اوس د فزیکي اصلي نسخو لپاره اوږدمهاله، د اقلیم کنټرول شوې ساتنې لټه کوي.
• د اردو ماشومانو کتابونو آرشیف
  د ۱۰۰۰ څخه زیات زیان منونکي اردو ماشومانو کتابونه او مجلې ډیجیټل کول. دا کتابونه چې په نازک کاغذ چاپ شوي دي، د لیدني او ژبني نړۍ جوړونې په اړه دي او پرته له منظم سکیننګ او ثبات څخه په خطر کې دي.
• د پاکستان د ۲۰۰۰مو کلونو لومړني جنسي استحصال فلمونه
  د پنځو خرابیدونکو ۳۵ ملي متري ریلونو بیړنۍ ساتنه. دا کلتوري مهم فلمونه د سرکه ناروغۍ او رنګ له منځه تلو سره مخ دي؛ خاجستان پلان لري چې پاکوالی، ۴K آرشیفي سکیننګ، او اوږدمهاله ډیجیټل ژغورنه وکړي.

خاجستان هغه څه ګډوډوي چې زموږ په اړه پیژندل شوي دي. موږ د ژوندي پاتې کیدو لپاره نه وو ټاکل شوي، خو بیا هم پاتې شو، او زموږ نه مخکې هم پاتې شوي وو. هغوی ثبوت پریښود چې زموږ په څیر خلک دلته وو: هغوی ژوند کاوه، جوړول یې کاوه، لوبې یې کولې. خاجستان دا ثبوت راټولوي. راټولول یې زموږ خوښي ده، او زموږ ثبوت دی چې ژوند په خپله ټینګار کوي، حتی کله چې نور یې د ودریدو هڅه کوي.

خاجستان به دوام وکړي. ځکه چې خلک به دوام وکړي ترڅو د خپلو شاوخوا واقعیتونه بدل کړي. او دا ټول به مهم وي. د هغو کسانو لپاره چې په یوه ګونګل کې ورک دي. او د هغو کسانو لپاره چې په وخت کې انتظار باسي.

خاجستان - راځئ چې لوبه وکړو.

سعد خان د خاجستان بنسټګر دی.