Khajistan Dijital Arşivi Üzerine Yüksek Lisans Çalışması
Khajistan Cultural Desk tarafından
·
Avusturya’daki Danube Üniversitesi Krems’te yakın zamanda Archiving the Peripheries başlıklı bir yüksek lisans tezi yayımlandı. 122 sayfalık çalışma, Khajistan’ın bölgeden görüntü arşivini merkezî vaka olarak alır ve arşivi arşivcilik teorisi, görsel kültür ile Afganistan, İran ve Pakistan’ın politik tarihleri bağlamında inceler.
Khajistan arşivinden görüntüler.
Araştırmacı, Khajistan’ın kurucusu Saad Khan ile röportaj yaptı ve Khajistan manifestosunu arşivin Instagram paylaşımlarıyla birlikte inceledi. Projeyi takipçisi olan bir sosyal medya hesabı olarak görmek yerine, tez onu hem maddi koruma hem de dijital dolaşım tarafından şekillenen oluşmakta olan bir arşiv olarak ele alır.
Khajistan arşivinden görüntüler.
Çalışmadaki en güçlü gözlemlerden biri yoklukla ilgilidir. Bölgenin büyük bir kısmında resmi arşivler devlet öncelikleri ve elit anlatılar etrafında inşa edilmiştir. Bu çerçevelerin dışında kalanlar çoğunlukla kaybolur. Tez, Khajistan’ın bu geriye kalanlara yöneldiğini öne sürer. Konusu sadece anıtlar ve kamu figürleri değil, aynı zamanda işçi sınıfı estetiği, ev iç mekanları, bedenler, ritüeller, şakalar, muhalefet ve performanstır.
Khajistan arşivinden görüntüler.
Arşivin fiziksel tarafı olan Toshakhana tesadüfi değildir. Burada Pakistan sinema hatıraları, İslam kültürüne ait Yahudi eserleri, sansürlenmiş Urduca, Farsça ve Arapça dergiler ile Amerikan ve yerel savaş propagandaları bulunmaktadır. Tez, analizini Instagram üzerine yoğunlaştırsa da bu maddi temeli kabul eder.
Ampirik bölüm için yazar, 2025 yılı içinde yayımlanmış 232 Instagram gönderisinden 596 ekran görüntüsü topladı. Her görsel yapılandırılmış bir içerik analiziyle kodlandı ve incelendi. Benzer gönderiler iki kez sayılmak yerine gruplanarak değerlendirildi. Videolar konu bazında ele alındı. Zamanla kalıplar ortaya çıkmaya başladı. Tekrarlayan temalar arasında erkeklik ve kendini sunma, dini ritüeller, bölgesel semboller, mizah, ev yaşamı ve samimi sahneler yer aldı. Buradaki önemli nokta, bu temaların şaşırtıcı olması değil, kayıt olarak ele alınmalarıdır.
Çalışma yönteme zaman ayırıyor. Bir görüntüyü kimin ürettiği sorusunu, görüntüde neyin göründüğünden, nasıl platformlar arasında yayıldığından ve izleyicilerin nasıl yorumladığından ayırıyor. Bu ayrım, yazara Khajistan’ı sadece bir akış olarak değil, üretim, dolaşım ve alımın kesiştiği bir alan olarak görme imkanı sağlıyor.
Khajistan arşivinden görüntüler.
Görüntünün rolü özel bir dikkatle inceleniyor. Khajistan görsel materyale büyük ölçüde dayanıyor ve gönderileri nadiren açıklayıcı metinlerle çerçeveliyor. Tez bunu minimalizm olarak değil, görüntülerin birincil belge olarak durmasına izin veren bir yöntem olarak okuyor. Anlam önceden sabitlenmiş değildir. İzleyiciler arasında ortaya çıkar.
Platform tabanlı arşivlemenin istikrarsızlığı da ele alınıyor. Khajistan yıllar içinde hesap askıya alma ve silinmelerle karşılaştı. Görünürlük açıklama yapılmadan azaltılabilir. Tez, bunu dışsal bir rahatsızlık olarak değil, arşivin çalışma koşullarının bir parçası olarak değerlendiriyor.
Khajistan arşivinden görüntüler.
Aynı zamanda, çalışma arşivin tamamen dağınık olmadığını belirtiyor. Gönderiler halktan gelebilir, ancak “Khajistan bakışı” olarak adlandırılan çerçeveye neyin uyduğuna dair nihai kararlar kurucuda kalır. Tez, rıza, yeniden bağlamlandırma ve sürdürülebilirlik konularını net bir şekilde çözmeden ele alıyor.
Khajistan arşivinden görüntüler.
Tez tamamlandıktan sonra, Khajistan’ın dijital materyalleri Instagram’ın ötesine genişledi. Arşivin büyüyen koleksiyonu artık şu adreste erişilebilir:
Tam çalışmayı, Archiving the Peripheries adlı eseri buradan okuyabilirsiniz.
