Khajistan Dijital Arşivi Üzerine Yüksek Lisans Çalışması

Avusturya’daki Danube Üniversitesi Krems’te yakın zamanda Merkez Dışı Arşivleme başlıklı bir yüksek lisans tezi yayımlandı. 122 sayfalık çalışma, Khajistan’ın bölgeden görüntü arşivini merkez vaka olarak alıyor ve arşivi arşivcilik teorisi, görsel kültür ve Afganistan, İran ile Pakistan’ın politik tarihleri bağlamında inceliyor.

Araştırmacı, Khajistan’ın kurucusu Saad Khan ile röportaj yaptı ve Khajistan manifestosunu arşivin Instagram paylaşımlarıyla birlikte inceledi. Projeyi takipçisi olan bir sosyal medya hesabı olarak görmek yerine, tez, onu hem maddi koruma hem de dijital dolaşım tarafından şekillendirilen oluşmakta olan bir arşiv olarak ele alır.

Çalışmadaki en güçlü gözlemlerden biri yoklukla ilgilidir. Bölgenin büyük bir kısmında resmi arşivler devlet öncelikleri ve elit anlatılar etrafında inşa edilmiştir. Bu çerçevelerin dışında kalanlar çoğunlukla kaybolur. Tez, Khajistan’ın bu geriye kalanlara yöneldiğini öne sürer. Konusu sadece anıtlar ve kamu figürleri değil, aynı zamanda işçi sınıfı estetiği, ev iç mekanları, bedenler, ritüeller, şakalar, muhalefet ve performanstır.

Arşivin fiziksel tarafı olan Toshakhana tesadüfi değildir. Burada Pakistan film hatıraları, İslam kültürüne ait Yahudi eserleri, sansürlenmiş Urduca, Farsça ve Arapça dergiler ile Amerikan ve yerel savaş propagandaları bulunmaktadır. Tez, analizini Instagram üzerine yoğunlaştırsa da bu maddi temeli kabul eder.

Ampirik bölüm için yazar, 2025 yılı içinde yayımlanan 232 Instagram gönderisinden 596 ekran görüntüsü topladı. Her görüntü yapılandırılmış bir içerik analiziyle kodlandı ve incelendi. Benzer gönderiler iki kez sayılmak yerine gruplanarak değerlendirildi. Videolar konu bazında ele alındı. Zamanla kalıplar ortaya çıkmaya başladı. Tekrarlayan temalar arasında erkeklik ve kendini sunma, dini ritüeller, bölgesel semboller, mizah, ev yaşamı ve samimi sahneler yer aldı. Buradaki önemli nokta, bu temaların şaşırtıcı olması değil, kayıt olarak ele alınmalarıdır.

Çalışma yönteme zaman ayırıyor. Bir görüntüyü kimin ürettiği sorusunu, görüntüde ne göründüğünden, nasıl platformlar arasında yayıldığından ve izleyicilerin nasıl yorumladığından ayırıyor. Bu ayrım, yazara Khajistan’ı sadece bir akış olarak değil, üretim, dolaşım ve alımın kesiştiği bir alan olarak görme imkanı sağlıyor.

Görselin kendisinin rolü özel bir dikkat çekiyor. Khajistan görsel materyale büyük ölçüde dayanıyor ve gönderileri nadiren açıklayıcı metinle çerçeveliyor. Tez bunu minimalizm olarak değil, görüntülerin birincil belge olarak durmasına izin veren bir yol olarak okuyor. Anlam önceden sabitlenmiş değil. İzleyiciler arasında ortaya çıkıyor.

Platform tabanlı arşivlemenin istikrarsızlığı da ele alınıyor. Khajistan yıllar içinde hesap askıya almaları ve silinmelerle karşılaştı. Görünürlük açıklama olmadan azaltılabilir. Tez bunu arşivin çalışma koşullarının bir parçası olarak görüyor, dışsal bir rahatsızlık olarak değil.

Aynı zamanda, çalışma arşivin tamamen dağınık olmadığını belirtiyor. Gönderiler halktan gelebilir, ancak “Khajistan bakışı” olarak adlandırılan çerçeveye neyin uyduğuna dair nihai kararlar kurucuya aittir. Tez, rıza, yeniden bağlamlandırma ve sürdürülebilirlik sorularını net bir şekilde çözmeden ele alıyor.

Tez tamamlandıktan sonra, Khajistan’ın dijital materyalleri Instagram’ın ötesine genişledi. Arşivin büyüyen deposu artık şu adreste erişilebilir: